Nominatiedossier

Een ingrijpend en grootschalig sociaal experiment van armoedebestrijding door landbouw, opgezet vanaf het begin van de 19de eeuw en geworteld in het gedachtegoed van de Verlichting.

Plattegrond in vogelperspectief van de kolonie Frederiksoord en een gedeelte der kolonie Wilhelminaoord

Het cultureel landschap van de Koloniën van Weldadigheid getuigt van een uitzonderlijke onderneming die twee eeuwen geleden startte in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Burgers met geloof in de maakbaarheid van de mens en zijn omgeving richtten toen met steun van de Staat de Maatschappij van Weldadigheid op. Tussen 1818 en 1825 stichtte de Maatschappij zeven landbouwkoloniën. In deze utopische Koloniën van Weldadigheid konden verarmde stedelingen de draad van hun leven weer oppikken. Dat deden ze door te leven in een gedisciplineerd patroon van werken en leren. Individuele vrijheid werd daarbij sterk beperkt. De internationale belangstelling voor het experiment was groot.

Kolonie van de Maatschappij van Weldadigheid bij Wortel

De schaal en de impact van dit burgerinitiatief van armoedebestrijding waren – ook vanuit het huidige perspectief – ongezien: vanuit alle hoeken van het Koninkrijk der Nederlanden stuurden lokale comités paupers naar de Koloniën, die in onontgonnen, dunbevolkte delen van het land werden opgericht. In zeven jaar tijd werd ruim 80 km² woeste grond getransformeerd in zelfvoorzienende landbouwkoloniën met een karakteristieke verschijning: een regelmatig orthogonaal patroon van groene lanen, waterlopen, landbouwpercelen en centrale voorzieningen. Er zijn vrije en onvrije Koloniën. De vrije Koloniën waren gericht op de opvang van gezinnen, ze kennen een patroon van lange linten met kleine boerderijen. De onvrije Koloniën waren gericht op de opvang van individuen in collectief verband – landlopers, bedelaars, wezen – en hebben een of meer centrale gestichten, omringd door grote boerderijen.

Klaslokaal in Ommerschans.jpg

Opvallend zijn de sociale en onderwijsvoorzieningen die de Maatschappij van Weldadigheid in elke Kolonie ter beschikking stelde – toen dat thema maatschappelijk nog allesbehalve gemeengoed was: verplicht onderwijs, gezondheidszorg en bejaardenzorg. Hoewel de kolonisten weinig keuzevrijheid hadden, bestond er wél vrijheid van godsdienst. Voor het eerst werd de zorg voor minderbedeelden en élementen die buiten het aanvaarde kader vielen’ gezien als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van een samenleving.

 

De instelling Veldzicht in Balkbrug, 2016 (James van Leuven).jpg

Vandaag zijn de verschillende Koloniën van Weldadigheid nog duidelijk herkenbaar en vervullen ze functies in het verlengde van hun oorspronkelijke reden van bestaan. In de loop van de 19de eeuw maakte het utopische idealisme plaats voor pragmatisme. Het idee was dat de kolonisten als ‘verbeterde burger’ weer terugkeerden in de maatschappij, maar dat pakte in de praktijk vaak anders uit. In de onvrije Koloniën verschoof de focus van het bestrijden van armoede naar het aanpakken van landloperij, het behandelen van psychische problemen en zelfs klassieke criminaliteit. De inzet van werk in de landbouw als therapie verdween naar de achtergrond. De vrije Koloniën ontwikkelden zich tot gewone dorpen.

Het huidige cultureel landschap van de voormalige Koloniën van Weldadigheid refereert nog sterk aan de utopische landbouwkoloniën die 200 jaar geleden werden opgericht. De integriteit is nog steeds hoog.

Om het behoud van deze uitzonderlijke culturele landschappen te verzekeren, is een beheersstructuur opgezet die gelaagd werkt, van het transnationale tot het lokale niveau. Deze wordt bijgestaan door een comité van experts.

De Koloniën van Weldadigheid worden genomineerd als werelderfgoed op grond van de criteria III, V en VI.

Schema KvW.jpg

Fotogalerij

Plattegrond in vogelperspectief van de kolonie Frederiksoord en een gedeelte der kolonie Wilhelminaoord, door Tresling en Co, omstreeks 1870 (Drents Archief).
Kolonie van de Maatschappij van Weldadigheid bij Wortel, lithografie door Van den Eynde, omstreeks 1822 (Rijksmuseum Amsterdam).
Klaslokaal in Ommerschans, foto rond 1900 (Vereniging de Ommerschans).
Ziekenzaal in Ommerschans, foto rond 1900 (Vereniging de Ommerschans).
De instelling Veldzicht in Balkbrug, 2016 (James van Leuven)
Dienstwoningen aan de Boslaan in Ommerschans, 2016 (James van Leuven)